КУМТӨР БИЙИК ТООДОГУ КЕНДЕГИ КАЛДЫК ТӨЛКӨНҮН ГРАВИТАЦИЯЛЫК ЖЫЛБАШТЫРЫЛЫШЫ
##semicolon##
Кумтөр кени, Давыдов мөңгүсү, аска-муз үйүндүлөрү, техногендик жер көчкү, гравитациялык жылышуу, мониторинг, геоэкологиялык тобокелдиктер, Тянь-ШаньАннотация
Бул макалада уникалдуу адам жасаган процесс — бийик тоолуу Кумтөр кениндеги бош тектердин жана муз үйүндүлөрүнүн ири масштабдуу гравитациялык жылышы каралат. Анда активдүү мөңгүлөргө (Давыдов, Лысый жана Сары-Төр) түздөн-түз үстүнкү катмардын түшүшүнөн улам пайда болгон көлөмү болжол менен 200 миллион куб метр болгон ири таш-муз жер көчкүсүнүн пайда болуу механизми жана динамикасы каралат. Авторлор 2013-жылдын жазында жер көчкүлөрдүн кескин ылдамдашынын себептерин (суткасына 5,2 м чейин), анын ичинде ашыкча адам жасаган стресс, мөңгү түбүнүн гидротермикалык өзгөчөлүктөрү жана сейсмикалык активдүүлүктүн козгоочу таасирин талдашат. Макалада экономикалык жоготуулар, кен инфраструктурасынын бузулуу коркунучу жана Нарын дарыясынын бассейнинин булганышы менен байланышкан мүмкүн болгон экологиялык таасирлер бааланат.
##submission.citations##
1. Торгоев И.А., Алёшин Ю.Г., Айтматов И.Т. Оценка рисков и прогноз развития гляциальных процессов на высокогорном руднике Кумтор (Кыргызстан). // Проблемы снижения природных опасностей и рисков: Материалы Международной научно-практической конференции «ГЕОРИСК-2012»: том 2. Москва: РУДН, 2012. – с.72-77.
2. Торгоев И.А. Геотехнические проблемы на высокогорном руднике Кумтор и их экономические и экологические последствия // Современные проблемы механики сплошных сред: Вып.17: Гидрогазодинамика, геомеханика и геотехнологии. Бишкек:2013. – с. 151-176.
3. Barsch, D. (1996) Rockglaciers: Indicators for the Present and Former Geoecology in High Mountain Environments. – Berlin : Springer-Verlag. – 331 p.
4. Gorbunov, A.P., Titkov, S.N., Polyakov, V.G.(1992) Dynamics of rock glaciers of the Northern Tien Shan and the Djungar Ala Tau, Kazakhstan // Permafrost and Periglacial Processes, 1992, vol. 3, No. 1, p. 29–39.
5. Василенко Е.В., Громыко А.Н., Дмитриев Д.Н., Мачерет Ю.Я. Строение ледника Давыдова по данным радиозондирования и термобурения // Материалы гляциологических исследований. Вып. 62, 1988ю – с.208-214.
6. Кузьмичёнок В.Е. Отвалы горной породы на леднике Давыдова (хр. Акшыйрак, Тянь-Шань) // Лёд и снег, 2012, №1(117). – с.95-104.
7. Петраков Д.А., Коваленко Н.В., Лаврентьев И.И., Усубалиев Р.А. Толщина, объем и последние изменения ледника Сары-Тор (массив Ак-Шыйрак, Внутренний Тянь-Шань) // Материалы международной конференции «ГОРНЫЕ УГРОЗЫ 2013» Природные катастрофы, изменение климата и вода в горных районах Бишкек, 16-18 Сентября, 2013 г.- с. 211-212
8. Оледенение Тянь-Шаня. Под ред. М.Б. Дюргерова. – Москва, 1995. – с. 85-90
9. Торгоев И.А., Стегнар П., Нордманн Т. Мониторинг и анализ качества поверхностных вод в районе высокогорного золоторудного месторождения «Кумтор» // Материалы III Международной конференции «Современные проблемы геохимической экологии и сохранения биоразнообразия» 17-21 сентября 2013, г. Бишкек, Иссык-Куль. – с. 90-99. www.caresd.net/site.htm
